Askotan esan ohi da hizkuntza bakoitza mundu ikuskera bat dela, ingurumenarekin harremanatzeko modu bat. Euskera ere hizkuntza oso berezia da, eta Euskal Herria milaka urtez irautearen oinarrietako bat izan liteke, komunitate elkartua izateko laguntza ematen omen digulako. Kontua da, askotan, ez garela gai izan dugun altxor hori ikusteko eta euskera etxetan, ikastetxetan zein euskaltegitan transmititzen dugunean, geure hizkuntzaren oinarri horiek ez ditugula lantzen edo biziberritzen, besteak beste, behar bezala ezagutzen ez ditugulako.

Oteitzak zioen moduan, gure herriaren nortasuna eta izateko era beste paradigma baten gainean eraikita dago, aurreindoeuroparra den ikuspegi baten gainean. Eta euskera galdu duten askok ere nortasun horri eutsi diote. Baina inguruko herrien eraginez eta haiek dituzten ikusmolde horien indarrez, gero eta lausotuagoa dugu geurea baina ez genuke alboan utzi behar, gure herriaren biziraupena kolokan jartzen ari garelako. Horregatik, geure hizkuntzaren baitan dagoen paradigma hori hobeto ezagutzeko, maiatzaren 13an, Irurtzunen, Euskeraren Jatorriaren 11. Biltzarra egingo dugu, “Euskera eta euskal sena” lelopean.Gure hizkuntzak komunitate zentzua, baina aldi berean, norberaren burujabetasuna nola bultzatzen duen adibide asko eman daitezke. Esate baterako, gure paradigman “denok gara LAGUN” ikuspegitik abiatzen gara eta, ildo horretan, “hainbat lagun batu dira gaur” esaten dugu. Euskeran “lagun” hitza “pertsona” edo “jendearen” sinonimoa delako eta hori uste baino garrantzitsuagoa da. Denok, noiz edo noiz, galdetu izan diogu geure buruari, sinonimia horren zergatiaz. Bada antzina gure arbasoek argi zuten: ondo zein txarto konpondu orain, izan denok gara “lagun”, beraz litekeena da noizbait konpontzea, denok “komunitate” baten partaideak garelako. Giza taldea sendotzeko berba berezia da, beraz.

Gure paradigman “DENa BATetik” abiatzen gara: DENa guztia da, denok gara bat. Hau da, “todo” edo “tout” esateko “izan” aditza erabiltzen dugu: DENa. ETORRI, bat gatoz, edo ez gatoz bat. Baina IZAN, denok gara bat. Bat izate horretan simetrikoak gara denok, berdinak, maila berekoak.

Geure hizkuntzan “EMAN” ikuspegitik abiatzen gara, ez hartutik: “Sikeran be, etxe inguruari JABEtasuna EMAN diogu!” Jabe, jabon, jagon, zaindu. Jabeak “jabon” egiten du, “arduratu” egiten da, geurean ez omen zegoen lehen jabetza huts bat, guztiz kontrakoa baizik, gauza baten jabea izateak horren arduraduna izatea zekarren. Edo “zu etxerako” esaten dugu eta ez “etxea zuretzako”. Inguruko hizkuntzen paradigman ordea “propietatea” ez da jabetasuna ardura modura ikusten, propietate soil modura baizik: ondasunak erosi, hartu, saldu…

Euskeraz “NON-GO” ikuspegitik abiatzen gara, NOR-ENengandik bereiztuz: Ana Mari AgarreKO; Ana Mari “Agarre” etxekoa da, eta ez etxea Ana Marirena. Lurrak kokatzen gaitu. Euskaldunok lurrei izena eman baino, guri inguruneak izendatzen gaitu. Ekologiaren eta gizabidearen oinarria horixe delako: gu jendearen edo ingurunera moldatzea burujabetasun batetik, ez jendeak edo inguruneak norberari, menpekotasuna sortuz. NON-GO eta NO-REN bereiztea inguruko hizkuntzek duten NOREN kasu bakarra baino askoz hobea da, nongotasuna eta norentasuna desberdintzen dituelako.

Geure hizkuntzan “GU” ikuspegitik abiatzen gara: “gure etxean”, “gure amak”, “gure herrian”, “gurean…”, berriz ere BAT egiteko lagungarria den beste osagai baten ikuskeratik. Antzina ez genuke inondik inora esango “nire ama”, “nire etxea”… beti “ama” edo “gure ama” baizik. Gure hizkuntzan ere “zuk eta biok” esaten dugu, “ni” ahalik eta gutxien erabiltzeko ere. Hau da, GU ikuspegi horri esker euskaldunok kolektibitate zentzua indartu ahal izan dugu.

Euskeran “jaun-andreak”, “gurasoak”, “izeko-osaba”, “umeak”… esaten dugu, genero bien berdintasuna etengabe azpimarratuz, ondoko hizkuntza gehienek ez bezala. Zergatik? Gure hizkuntzan den guztiak izena duelako. Izena duen guztia bada esaldi famatua, alegia, atzean itzelezko filosofia duena, nahiz eta euskeraren beste kontu guztiekin bezala, inongo filosofia liburutan inoiz ere ez agertu.

Adibide gehiago entzuteko aukera izango dugu maiatzaren 13an. Horretarako hainbat hizlari izango dugu. Batetik Agurtza eta Aintzane Lazkano ahizpek euskeraren ekosistema linguistikoan ardatz diren zenbait hitzen garrantzia azalduko digute: elkar, lagun, ote-omen-ei, -ok…. Ondoren, Felix Zubiaga Legarretak gure hizkuntzaren sustraietan dagoen ama ikuskerari buruz egingo du hitz. Odon Ulibarrena Irozen audio hitzaldian, Gizabideak eta euskerak euskal etniaren biziraupenerako eta orekarako duten garrantzia izango dugu mintzagai. Jabier Goitia Blancok giza portaerako hitz pilo bat, gaztelerazkoak barne, nondik etor daitezkeen azalduko digu.

Arratsaldez Jose Mari Ulibarrenak sortutako Artetako Museo Etnografiko liluragarria bisitatuko dugu eta beste lau hitzaldi interesgarri izango ditugu. Batetik Felix Rodrigo Morak elkarbizitzan hizkuntza lagungarri edo oztopo izan daitekeela azalduko digu. Ondoren Imanol Agirren Vinculos del Euskera con las lenguas del mundo liburua aurkeztuko digu bere semea den Luisek. Ondoren Poza Lizentziatuak 1587an idatzitako lana ezagutzeko aukera izango dugu Antonio Arnaiz Villenaren bidez eta, amaitzeko, Iruña-Veleia, euskal historiarako eta hizkuntzalaritzarako mugarria izanik ere, lotsagabeki nola zokoratzen ari diren aztertu eta horri aurre egiteko partaideen ideiak jasoko dira World Kafe bidez.

Batzuek oraindik uste dute, geurean, auzolanak, komunalak, kooperatibismoa, generoen artean hemen dugun egoera… kasualitateak omen direla. Bada ordua euskera sortu zutenei begiratzeko eta herri gisa bizirauteko izan zuten “magia” hori berreskuratzeko, taldea indartuz baina aldi berean norbere burujabetasuna zainduz, ingurumenaz baliatuz baina aldi berean ingurumena zainduz, gizaki guztiok “lagun” gisa tratatuz baina aldi berean denok emanez eta hartuz.

Euskeraren Jatorria Elkartea; 2017ko apirila

Idoia Mendiak askatasuna aipatzen du nork bere aukerako hizkuntza erabiltzeko orduan. Txikikeria bat ahaztu zaio baina: soilik elebidunok eskaintzen diegu gurekin jardun nahi dutenei, hizkuntza aukeratzeko askatasuna. Elebakarrek inposatu egiten diete euren hizkuntza, bestean jardun nahi luketenei.

Euskaldunon komunitatea egunero eta etengabe baztertua da, bi hizkuntza ofizial dauzkan herrialde honetan. Sarri, ezin izaten dugu ogia erosi edo osasun arreta jaso gure aukerako hizkuntzan. Berdintasuna defendatzen dugu guk ere, nahi dugu, gazteleraz bizitzea aukeratu dutenek bezala, euskaraz bizi ahal izan. Bidezkoa da aintzat hartzea euskara jakin nahi baina ikasi ezin izan duten pertsonen egoera, baina Idoia Mendiaren ardura behar luke bermatzea gure gizarte osoak euskara ikasi ahal izan duela, komunikazio pasiboa ahalbidetzeko moduan sikiera.

Baina Idoia Mendia gezurretan ari da gainera. Irudikatzen duen gizartean Enplegu publiko osoa euskaldunontzat da, eta Osakidetzaz hitz egitera ausartzen da. Osakidetzan soilik langileen %29 egiaztatu dute helburu gisa zehaztutako ezagutza maila (bere burua elebiduntzat daukan gizartearen %35 azpitik). Eta ez du bada Mendiak esaten euskararen ezagutza eskakizunak gehiegizkoak direla! Osakidetzan exijitzen dena (33.000 langileko plantila batetik, soilik 9.500 lanpostutan eskatzen da euskara), Hizkuntzetarako Europako Erreferentzia Esparru Bateratuaren B2 mailaren baliokidea da. Maila horrek, euskal hiztunekin naturaltasunez eta erraz jarduteko maila egiaztatzen omen du, Mendiari hainbeste eragozpen sortzen dizkien EGAren azpitik.Bidenabar, Osakidetzan lan egin ahal izateko, gaztelera ofiziala ez den herrialde batetik datorren edozeinek EGAren pareko mailatik gorakoa egiaztatu behar du. Baztertuak dira horiek ere?

Enplegu publikoetara sarbidea izateko euskara exijitzea baztertzailea dela dio Mendiak. Gogoraraziko genizkioke ezagutu beharko lituzkeen Osakidetzako datu ikusgarriak.
Bestalde, pertsona batek Osakidetzan mediku gisa lan egin nahiko balu medikuntza ikasi ez arren eta Osakidetzak titulazioa eskatuko balio, bazterketa kasu baten aurrean geundeke?

Enplegu publikoa herritarrei zerbitzua emateko da. Bi Hizkuntza ofizial dauzkan herrialde batean, eremu publikoan lan egingo duten pertsonek, lanpostuaren berariazko ezagutza teknikoak menperatzeaz gain herrialdeko bi hizkuntza ofizialak menderatzea naturala behar luke, horietan zerbitzua eman ahal izateko.

Areago, Administrazioan lan egiten duten pertsonek euren aukerako hizkuntza ofizialean lan egiteko eskubidea izan behar lukete, baina lankideek euskaraz ez badakite, ezinbestean gazteleraz egin behar dute lan. Non geratzen dira horien eskubideak? Egia da badirela euskaraz ez jakiteagatik, eremu publikoan lan egin ezin duten pertsonak. Egoera horren ardura parte bat Idoia Mendiarena da. Nola da posible diktadura faxista bukatu zenetik, gure Hezkuntza sistemak oraindik ere ez bermatzea, salbuespenik gabe, oinarrizko ikasketak burutzen dituenak hizkuntza ofizial biak ez menderatzea nahikotasunez? PSE-PSOEk hiru legegintzalditan izan du hezkuntza Saileko zuzendaritza, hortaz, arduraren bat izango du horretan.

Baina Mendia andrea arduradun zuzena da. Aurreko legegintzaldian Funtzio Publikoko sailburua izan zen. Denbora tarte horretan ez zuen neurri bakar bat ere ezarri, euskaraz ez dakiten pertsonek ikasteko aukera izan dezaten. Herrialde honetan, euskara ikasteko ahalegin osoa norbanakoen bizkar doa: euskara ikastea ez da doakoa eta lan jarduna eta euskararen ikaskuntza doitzeko neurririk ez da hartzen. Askotan, ezta eremu publikoan ere. Idoia Mendiari hainbesteko kezka eragiten dion Osakidetzan, aldi baterako langileei ez zaizkio euskara ikasteko erraztasunak ematen… eta aldi baterako langile dira langile guztien %35!

Herritar gazteleradunak gazteleraz bizitzeko aukera izango duen gizartea nahi dugu, baina eskubide hori bera exijitzen diegu botere publikoei herritar euskaldunentzat ere, gaur gaurkoz ez baita errespetatzen. Botere publikoek, epe jakin batean bermatu beharko luke erakunde publikoetan bi hizkuntza ofizialak menderatzen direla, nork nahi duen hizkuntza ofizialean jarduteko aukera izan dezan.

Idoia Mendiarena bezalako diskurtsoek bilatzen dutena, euskaraz ez dakiten herritarrek euskara arbuiatzea da. Eraikitzailea izan nahi badu, egin ditzala herritar guztiek hizkuntza biak ezagutzea ahalbidetuko luketen proposamenak, nork bere gogoko hizkuntza aukeratu dezan.Gaztelera legez eta eguneroko jardunean inposatzen da; alabaina, PSE-PSOEko idazkari orokorraren ustez, euskararen gaineko hizkuntza politikak gazteleradunak baztertzen dituela uste du.

Deigarria da, bere burua sozialistatzat daukan pertsona batek merkatuaren hizkera erabiltzea aukera askatasunez jarduteko. Mendia andreak jakin behar luke merkatuaren legepeko gizarte honetan ezberdintasunak sustatu, indartsuari lagundu eta ahulari kendu egiten zaiela. Eta berdin gertatzen dela hiztun elkarteez ari garela. Euskararen egungo gutxiagotasun egoera eta hiztun euskaldunen bazterketa, Espainiako eta Frantziako gobernuen hizkuntza politika baztertzaile eta uniformizatzaileen emaitza dira.

Ezberdintasunen aurkako borrokak, gizarte osoaren eskubideak bermatuko dituen politika publikoen beharra dauka. Baita hizkuntzari dagokionez ere. Baina beharbada, Mendia andreak arazoak dauzka sozialdemokraziaren oinarrizko printzipio horrekin, edo beharbada, bere alderdiaren izenaren hizki guztiek ez daukate pisu berdina.

Bestalde, uste dugu Eusko Jaurlaritzako hizkuntza politikaren egungo arduradunek, darabilten ustezko «adostasun zabaleko» politikaz hausnarketa egin beharko luketela. Adostasunak hizkuntza politikari dagokionez, euskaldunen eta gazteleradunen hizkuntza eskubideen errespetua izan behar luke oinarri, eta sekula ez komunitate baten bestearekiko nagusitasuna. Ihes egin behar lukete Mendia andrearena bezalako alderdiek sarri proposatzen dizkieten amarruetatik, euskaldunen erkidego baztertu eta zigortuari dagozkion oinarrizko eskubideak itzultzearen aurkakoak baitira.

Alderdi uniformizatzaileek argi daukate. Idoiak Mendiak berak argi adierazi zuen duela hilabete batzuk: «Euskara normalizatuta dago dagoeneko», hots, «honaino heldu gara», bestela esanda. EAEko hizkuntza politika baldintzatzeko «beto» eskubidea onartuko zaie? Eusko Jaurlaritzak eta EAJk argi erantzun beharko liokete galdera horri.

Euskararen biziraupena ez dago ziurtaturik. Euskal Herriko eskualde batzutan euskara ko-ofiziala izan arren, erakunde publikoetatik ematen den babesa oso exkaxa dela uste dugu. Bestalde, Euskal herriko lurraldetako gehienetan
oraindik euskara ez da ofiziala eta zenbait kasutan oraindik jazarpena pairatzen duen hizkuntza da.

Eusko Lurra fundazioak Euskal lurraldetan du jarduna eta euskal lurra euskararen lurrak dira: “Aberriaren mugak euskararenak” zioen kanta ezaguna eta guk argi dugu euskararik gabeko Euskal Herria ez litzatekeela Euskal Herria izango.

Mendebaldeko hiru herrialdetan indarrean dagoen legeak 30 urte bete ditu, Nafarra Garaiko legea ere, guztiz zaharkituta geratu da. Hegoaldeko lau herrialdeetan ezarrita dauden hizkuntza-legeek ez dituzte euskaldunen eskubideak bermatzen. Aitzitik, azkeneko inkesten emaitzak ikusita, lege horiek erabateko porrota egin dutela esan genezake.

Ipar Euskal herrian dagoen egoera , berriz, ez da Europako mendebaldeko inon ematen. Lapurdin , Baxe Nafarroan eta Zuberoan euskara erabat baztertuta dago, erabilpen folklorikotik harago jaitsi da bertako erakundeen erabilera.

Frantziar Estatuak ez du sekula onartu hizkuntz aniztasuna eta hori guztiz onartezina da.

Euskara da euskaldun egiten gaituena eta euskal jendartearen kohesioa gorpuztu dezakeen lanabesa indartsua.

Euskal Herriko eskualde guztietan euskara ofiziala izan dadin nahi dugulako, elebiduntasun faltsua salatu nahi dugulako, erabilera bultzatu behar dugulako eta batik bat Euskalgintzak egin duen hausnarketa kritikoarekin bat egiten dugulako, Eusko Lurra fundazioak bihar Donostian egingo den manifestazioarekin bat egiten du.